Heldedag is tradisioneel op 10 Oktober herdenk. Die oorsprong van hierdie gebruik, asook die wyse waarop dit in Middelburg beslag gekry het, verdien nadere historiese bespreking.

Heldedag het sy oorsprong in die geboortedag van Stephanus Johannes Paulus Kruger, wat op 10 Oktober 1825 op die plaas Bulhoek, in die omgewing van die huidige Steynsburg in die destydse Kaapkolonie, gebore is.

Kruger is vier keer tot staatspresident van die Zuid-Afrikaansche Republiek (ZAR) verkies. Hy is op 9 Mei 1883 vir sy eerste termyn ingehuldig en daarna in 1888, 1893 en 1898 herkies. Sy vierde termyn het voortgeduur totdat hy in 1900, tydens die Anglo-Boereoorlog, na Europa vertrek het.

Die gebruik om Kruger se verjaardag te vier, het in 1882 spontaan ontstaan nadat die Volksraad daarvan kennis geneem het. Kruger was destyds visepresident en het groot aansien geniet vanweë sy betrokkenheid by die driemanskap wat die ZAR ná die Eerste Vryheidsoorlog regeer het. Die driemanskap het uit Kruger, Piet Joubert, die kommandant-generaal, en Marthinus Wessel Pretorius, politieke leier en voormalige president, bestaan.

Die herdenking is in die daaropvolgende jare as ’n formele gebruik gevestig, maar het in 1899, met die uitbreek van die Anglo-Boereoorlog en die ondergang van die ZAR, tot ’n einde gekom. Hoewel Kruger se politieke rol hoofsaaklik tot die ZAR, die latere Transvaal, beperk was, het sy geboortedag mettertyd ’n breër nasionale betekenis verkry. Dieselfde nasionale betekenis is nie aan die geboortedag van president Marthinus Theunis Steyn (1852-1918) van die Oranje-Vrystaat, wat op 2 Oktober geval het, toegeken nie.

Hoewel die gebruik dikwels as ’n gevestigde tradisie beskou word, het die amptelike herdenking later verskillende vorme aangeneem. Ná die Nasionale Party se verkiesingsoorwinning op 26 Mei 1948 het die regering in 1952 besluit om 10 Oktober as ’n openbare vakansiedag te verklaar. Die dag het aanvanklik as Krugerdag bekend gestaan, hoewel die benaming Heldedag later algemeen gebruik is. Die herdenking weerspieël dus nie net Kruger se nalatenskap nie, maar ook die veranderende politieke betekenis wat oor die jare aan sy geboortedag geheg is.

Uitdrukkings soos “lest we forget”, “ons sal jou altyd onthou” en “vir ewig in ons gedagtes” word dikwels tydens herdenkings gebruik. Sonder daadwerklike pogings om historiese kennis te bewaar en aan volgende geslagte oor te dra, kan sulke woorde egter maklik hul betekenis verloor.

Heldedag het mettertyd ontwikkel tot ’n geleentheid waartydens hulde aan figure uit die Suid-Afrikaanse geskiedenis gebring is. Hoewel die dag ná 1994 as openbare vakansiedag afgeskaf is, bied dit steeds ’n geleentheid om die helde en heldinne van die verlede te gedenk.

In Middelburg is Heldedag sedert 1952 oor baie jare heen met byeenkomste, kulturele aktiwiteite, volkspele en samesang herdenk. Kransleggings het gereeld by die Burgermonument op Van Blerkplein en ander kultuurhistoriese bakens in die dorp plaasgevind, dikwels saam met vlaghysings en kadetparades. Hoewel hierdie geleenthede soms ’n politieke karakter gehad het, is die slagoffers van die konsentrasiekampe tydens die Anglo-Boereoorlog (1899-1902) ook dikwels herdenk.

Hierdie herdenkingstradisie word steeds doelgerig in Middelburg voortgesit. So is daar hierdie jaar weer hulde gebring aan die slagoffers van die Middelburg Konsentrasiekampe wat in die Mineralia-begraafplaas ter ruste gelê is. Vrae wat jonger geslagte oor die bestaan van die kamp, die sterftes van kinders en die oorsake daarvan stel, beklemtoon die noodsaaklikheid daarvan om hierdie geskiedenis noukeurig te dokumenteer en oor te dra. Herinnering is daarom noodsaaklik, nie alleen om die oorledenes te eer nie, maar ook om te voorkom dat soortgelyke gruweldade herhaal word.

Hierdie tradisie word steeds doelgerig in Middelburg voortgesit. Vanjaar is daar weer hulde gebring aan die slagoffers van die Middelburgse konsentrasiekampe wat in die Mineralia-begraafplaas ter ruste gelê is. Die vrae wat jonger geslagte oor die kamp se bestaan, die sterftes van kinders en die oorsake daarvan stel, beklemtoon hoe belangrik dit is om hierdie geskiedenis noukeurig te dokumenteer en oor te dra. Herinnering is noodsaaklik, nie net om die oorledenes te eer nie, maar ook om te help voorkom dat soortgelyke gruweldade herhaal word.

Hoe het die Mineralia-konsentrasiekampbegraafplaas ontstaan?

Om die ontstaan van die begraafplaas te begryp, moet die kampstelsel tydens die Anglo-Boereoorlog (1899-1902) in oënskou geneem word.

Die konsentrasiekampe was deel van ’n strategie om die Boerebevolking, waaronder bejaardes, vroue, kinders en persone met gestremdhede, asook plaaswerkers, van die plase te verwyder en sodoende die Boerekommando’s van ondersteuning te ontneem. Wat aanvanklik as ’n strafmaatreël teen die sabotasie van spoorverbindings ingestel is, het binne die raamwerk van die sogenaamde verskroeideaardebeleid in ’n omvangryke veldtog van vernietiging ontaard. Plaasopstalle en oeste is verbrand, vee is doodgemaak of gekonfiskeer en burgerlikes is in kampe regoor die land saamgetrek.

Middelburg was een van die kampterreine. Daar was in wese drie opeenvolgende konsentrasiekampe vir wit inwoners en minstens twee kampe vir swart inwoners.

Waar was die konsentrasiekampe geleë?

Eerste konsentrasiekamp: Oorkant die spoorwegstasie

Vanaf ongeveer November 1900 is die eerste gevange vroue en kinders per trein vanaf Balmoral na Middelburg gebring. Hulle is in enkele huise suid van die spoorwegstasie, aan die oorkant daarvan, aangehou. Hierdie huise bestaan steeds.
Die eerste sterfgeval het reeds op die eerste nag in een van dié oorvol huisies voorgekom.

Tweede konsentrasiekamp: Suid van die spoorlyn

In Desember 1900 het lord Horatio Kitchener opdrag gegee dat ’n formele konsentrasiekamp in Middelburg opgerig moes word. ’n Terrein suid van die spoorlyn is hiervoor uitgelê. Dit was egter ’n ongunstige keuse, aangesien die grond vleierig was en die kampuitleg gebrekkig was.

Die eerste inwoners het waarskynlik kort daarna aangekom. Die kamp het vinnig tot die grootste in die Transvaalse kampstelsel gegroei. Teen Mei 1901 het dit reeds 7 271 inwoners gehuisves – meer as die destydse bevolking van die dorp.
Die vinnige toename in inwoners het ernstige tekorte aan tente, kookgerei en beddegoed veroorsaak. Die kamp het gestrek vanaf die terrein van die huidige C.R. Swart-skool, oor die gebied van die huidige Hoër Tegniese Skool, tot teen Aerorand, met die HTS-terrein as middelpunt.

Die kamp was gebrekkig georganiseer en bestuur. Tente was oorvol en te veel mense is in beperkte ruimtes gehuisves. Ronde kloktente, wat slegs vir vyf of ses persone geskik was, moes tussen agt en twaalf mense elk akkommodeer. Baie tente was oud en het tydens reën gelek. Dit was uiters koud in die winter en besonder warm in die somer.

Die meeste gesinne is gedurende die somer sonder voldoende komberse of meubels van hul plase verwyder en moes gevolglik op die grond slaap. Talle verarmde bywoners uit die Mapochsgronde in die Stoffberg-omgewing het slegs een kombers per gesin gehad.

Onder hierdie omstandighede het aansteeklike siektes maklik versprei. ’n Maselsepidemie het in die kamp uitgebreek, en die oorvol tente het die verspreiding van die siekte deur hoes en nies bevorder. Masels het weens die swak lewensomstandighede dikwels tot komplikasies soos longontsteking gelei, wat talle kindersterftes tot gevolg gehad het.

Ander aansteeklike siektes wat voorgekom het, was kinkhoes, skarlakenkoors en witseerkeel. Volwassenes het veral griep opgedoen, wat dikwels tot longontsteking gelei het en in die tyd voor antibiotika noodlottig kon wees.

Dit was in hierdie omstandighede dat Natie du Toit haar aronskelke in die vleie gepluk en op die kiste van gestorwenes geplaas het.

Die toestande, kampuitleg en watervoorsiening was so swak dat ’n Britse inspeksiekomitee, bekend as die Ladies Committee, op 14 Oktober 1901 die Middelburgse kamp as “the most unsatisfactory” in die land beskryf het.

Die kamp is daarna gesluit en tussen Oktober en Desember 1901 is die inwoners na ’n nuwe terrein aan die oorkant van die rivier verskuif.

Derde konsentrasiekamp: Kanonkop

Die nuwe kamp het die grootste deel van die huidige Kanonkop-terrein noord van die rivier, tussen die Loskop- en Stoffberg-paaie, beslaan. Die kampuitleg was beter, die tente is verder uitmekaar opgeslaan, meer water was beskikbaar en die toilette is verbeter.

Hoekom soveel grafte in die Mineralia-begraafplaas?

Aanvanklik is mense wat in die konsentrasiekamp gesterf het, in die ou begraafplaas in Bhimy Damanestraat begrawe. Die begraafplaas was egter ver van die kamp af, en kampinwoners moes die afstand te voet aflê. Kiste moes dikwels gedra word omdat inwoners nie altyd geld gehad het om ’n lykswa te huur nie. Ongeveer 300 slagoffers is daar begrawe.

Te midde van die oorbevolking en gebrekkige lewensomstandighede het 1,7% van die kampinwoners gesterf. Die hoogste sterftesyfer is in Julie 1901 aangeteken, toe 404 inwoners oorlede is – gemiddeld sowat 13 begrafnisse per dag. Julie 1901 was boonop ’n besonder koue wintermaand in Suid-Afrika.

Om die groot aantal sterftes te hanteer, is ’n nuwe begraafplaas nader aan die kamp aangelê. Dit is die huidige Mineralia-begraafplaas. Hoewel baie van die oorledenes kinders was, is volwassenes, onder wie moeders en bejaardes, ook daar begrawe.
Hoewel die toestande in die Kanonkop-kamp verbeter het en die somer aangebreek het, het nog 192 inwoners daar gesterf. Omdat die Mineralia-begraafplaas toe weer ver van die Kanonkop-kamp was, is ’n derde begraafplaas noordwes van die kamp aangelê. Ongeveer 200 mense – bejaardes, volwassenes en kinders – wat in die derde kamp oorlede is, is daar begrawe.

Die meeste grafte in die drie konsentrasiekampbegraafplase het nie grafstene gehad nie. Houtkruise of naambordjies is dikwels op die grafte geplaas, maar het met verloop van tyd vergaan. By sommige grafte is slegs ’n bottel met die naam van die gestorwene op ’n papiertjie daarin agtergelaat.

Die swart konsentrasiekampe

Dit was nie net Boeregesinne wat na die konsentrasiekampe gedwing is nie. Swart gesinne wat op plase gewoon het, is eweneens geraak.

Die Britse owerheid het aanvanklik toegelaat dat swart werkers hul werkgewers na die kampe vergesel. Later is swart gesinne wat moontlik hulp aan die Boere kon verleen, ook van die plase verwyder. Hul woonplekke en oeste is vernietig, diere is gekonfiskeer en die gesinne is na kampe gestuur.

Na raming is ongeveer 80 000 swart mense landwyd in kampe aangehou. Die hoofkamp vir swart inwoners in hierdie streek was by die Olifantsrivier-spoorwegstasie tussen Middelburg en eMalahleni.

Die omstandighede in hierdie kampe was selfs swakker as dié in die kampe vir wit inwoners. Geen tente is voorsien nie, en inwoners moes self skuilings oprig met materiaal wat in die omgewing versamel is. ’n Toelaag van slegs ’n halwe pennie per persoon vir voedsel – volgens die oorspronklike berekening ongeveer R2,25 in hedendaagse waarde – was bedoel om swart mans aan te moedig om vir die Britse owerheid te werk sodat hulle bykomende voedsel kon bekostig.
Na raming het meer as 20 000 swart mense landwyd in hierdie kampe gesterf.

In Middelburg was die aanvanklike kamp vir swart inwoners wes van die Kanonkop-kamp geleë. Beskikbare rekords dui op ongeveer 70 sterftes in hierdie kamp. Die oudste oorledene was Jan, ’n man van 100 jaar wat aan brongitis gesterf het. Die jongste was Katalika, ’n baba van slegs sewe dae oud wat aan diarree oorlede is.
Mhluzi het gedurende dieselfde tydperk begin ontwikkel. Dit is moontlik dat ’n derde kamp aangrensend aan hierdie nuwe woongebied tot stand gekom het.

Heldedag en die konsentrasiekampgrafte

Kort ná die oorlog het die behoefte ontstaan om monumente in die begraafplaas op te rig ter nagedagtenis aan die slagoffers, veral omdat so min grafte van grafstene voorsien was. Die monumente sou dien as gedenktekens vir die mense wat tydens die oorlog gesterf het.

’n Tweede monument is later opgerig, terwyl die gedenksaaltjie op die terrein van die Hoër Tegniese Skool nog ’n herinnering aan hierdie tragiese geskiedenis vorm.

Die eerste monument: ’n Gedenkteken gebou met klein skenkings

In 1908 is die eerste monument in die Mineralia-begraafplaas opgerig. Die vierkantige sandsteensuil is deur ’n dameskomitee onder leiding van mev. Mimmie C. Viljoen laat oprig.

Hoewel die name van die dames op die monument aangebring is, het hulle mettertyd in die vergetelheid geraak, en daar is min inligting oor hulle beskikbaar. Naamlyste dui daarop dat minstens vyf van hulle self in die konsentrasiekamp was.

Mev. Jacoba Davel se tweejarige seuntjie is aan kinkhoes oorlede. Mev. Johanna Neethling se 69-jarige moeder het aan diarree gesterf. Mev. Johanna Trichard het drie kinders – onderskeidelik nege, vyf en drie jaar oud – in die kamp verloor. Twee van hulle het aan kinkhoes en die derde aan masels gesterf. Mev. Aletta van Niekerk se driejarige dogtertjie is ook aan kinkhoes oorlede.
Hierdie vroue het dus self die hartseer en lyding van die kamp ervaar. D.J. Le Roux was die sekretaris van die komitee.

Fondse vir die monument is gedurende 1908 ingesamel. Die skenkings, wat in dieObserver gepubliseer is, toon hoe arm baie inwoners was. Die monument is letterlik met klein bydraes van enkele sjielings gefinansier – bedrae wat volgens die oorspronklike berekening vandag met skenkings van ongeveer 10, 15 of 25 sent vergelyk kan word.

Die suil bevat vier marmerplaatjies met Latynse inskripsies wat die kern van die herdenking verwoord:

• Requiescat in pace – Rus in vrede. Die inskripsie herinner aan die gestorwenes en roep die lewendes op om hul nagedagtenis te bewaar.
• Amor patriae – Liefde vir jou land. Hierdie inskripsie beklemtoon patriotisme en die verantwoordelikheid om die geskiedenis van geslag tot geslag oor te dra.
• Memento mori – Onthou dat jy ook moet sterf. Hierdie bekende spreuk, wat dikwels op grafstene gebruik is, herinner die lewendes aan hul eie verganklikheid. Op die plaatjie dien dit as opskrif vir die verdeling van die 1 381 sterftes in die Middelburgse kampe, met aanduidings van waar die slagoffers vandaan gekom het.
• Ons Ebenhaezer. Hierdie opskrif verwys na die komitee van vroue wat die inisiatief geneem het om die monument op te rig en die nodige fondse in te samel. Die naam kan verstaan word as “ons rots van hulp” en hou waarskynlik verband met 1 Samuel 7:12: “Tot hiertoe het die Here ons gehelp.”

Die monument is volgens die oorspronklike teks op 2 Maart 1902 deur genl. Louis Botha, die premier van die Transvaalkolonie, onthul. In sy toespraak het Botha daarop gewys dat daar met die uitbreek van die oorlog aanvaar is dat dit die mans sou wees wat die hoogste offer in die stryd sou bring. Min mense het egter besef dat dit die onskuldige vroue en kinders sou wees wat in groot getalle sou sterf.

Hoewel die monument in die suidelike konsentrasiekampbegraafplaas opgerig is, herdenk dit volgens die datums op die plaatjies ook sterftes in die informele kamp by die spoorweghuise, die tweede kamp op die terrein van die Hoër Tegniese Skool en die omliggende gebied, asook die kamp op Kanonkop.

Die begraafplaas sou in 1908 waarskynlik herkenbaar gewees het aan die hope klippe wat op grafte gepak is, asook die enkele leiklip- en ander grafstene. ’n Foto van die toneel, waarskynlik tydens die oorlog geneem vanweë die rye reeds gegrawe grafte, het behoue gebly.

Die monument, wat met klein skenkings van arm inwoners gebou is, het groot historiese waarde, maar benodig nou dringend restourasie. Die spits het afgeval, waardeur reënwater in die monument indring. Fondse is dringend nodig om die monument te herstel en hierdie belangrike deel van die geskiedenis te bewaar.

Die restourasie van die grafte en die tweede monument

Teen 1955 het ’n georganiseerde poging ontstaan om die drie konsentrasiekampbegraafplase te restoureer en ’n verdere monument op te rig. Die projek is deur ’n komitee, bekend as die Skakelkomitee, aangepak.

Die komitee het betonblokke in die drie begraafplase laat plaas waar grafte geïdentifiseer kon word. Die blokke is in ’n simmetriese uitleg gerangskik en skep die indruk van klein grafte. Soos die sterftesyfers egter aandui, is talle volwassenes ook daar begrawe. Dit is moontlik dat meer as een liggaam soms in ’n graf geplaas is.

Die betonblokke verteenwoordig dus nie noodwendig elk ’n enkele graf nie, en dit is ook moontlik dat sommige nie presies op die oorspronklike grafplekke geplaas is nie.

Die komitee het onder voorsitterskap van mnr. George N. Claassen, hoof van Hoërskool Middelburg, gestaan, met ds. Willie H.S. Barnard, predikant van die Witkerk, as ondervoorsitter. Ander lede was:

• Mnr. Jan H. Labuschagne, ’n onderwyser aan Middelburg Hoërskool, wat as sekretaris opgetree het;
• Ds. Corneil du Plessis, leraar van NG Gemeente Middelburg-Suid;
• Mnr. P.W. Prinsloo; en
• Mnr. N.A. Potgieter.
• Dr. Nicolaas T. Blignaut, skoolhoof van Hoërskool Middelburg, was die stigter van die Skakelkomitee, maar het in Julie 1954 verdrink voordat die grafte en monument onthul is. ’n Afsonderlike plaatjie is ter ere van hom aangebring.

Die gerestoureerde grafte en monument is op Saterdag 15 Oktober 1955 deur mnr. Jan de Klerk, destydse minister van werke, onthul. Die oggendprogram het by die Burgermonument op Roothplein plaasgevind, gevolg deur die opening by die begraafplaas die middag. ’n Gesamentlike dankdiens is die Sondagmiddag in die Witkerk gehou.

Die monument se sentrale suil bevat die treffende laaste strofe van C. Louis Leipoldt se gedig “In die konsentrasiekamp”, gevolg deur die woorde uit Psalm 16:6.

Ook hierdie monument benodig dringend aandag. Een van die panele het losgekom, en verskeie lasse moet geseël word om te voorkom dat reënwater indring. Fondse is nodig om verdere skade te voorkom en te verseker dat die panele behoue bly.

Slotbeskouing

Hoewel die monumente in een van die drie konsentrasiekampbegraafplase opgerig is, herdenk hulle die slagoffers van al drie kampe en al drie begraafplase. Hierdie terreine getuig van ’n traumatiese hoofstuk in die Suid-Afrikaanse geskiedenis en help verklaar waarom herinneringe aan Britse imperialisme en die sogenaamde “Gentlemen’s War” nog lank met verbittering verbind is.

Die bewaring van die Mineralia-begraafplaas en sy monumente is daarom nie bloot ’n plaaslike aangeleentheid nie, maar ’n noodsaaklike bydrae tot die verantwoordelike bewaring en oordrag van ons historiese erfenis. Dit is belangrik dat die lyding van vroue, kinders en ander burgerlikes onthou word en dat die geskiedenis aan toekomstige geslagte oorgedra word.

Op Heldedag eer ons hul nagedagtenis.
Amor patriae – vertel die verhaal van geslag tot geslag.

Die bibliografie is op aanvraag by die outeur beskikbaar.