’n Aangrypende seremonie is Saterdag by die Nasionale Vrouemonument in Bloemfontein gehou ter herdenking van die 100ste herdenking van Emily Hobhouse se staatsbegrafnis.Petronel Fourie van die Middelburg Erfenisvereniging het die geleentheid ook bygewoon.

’n Histories akkurate stoet het, soos in 1926, deur Monumentweg tot by die Vrouemonument beweeg. Nabootsings van konsentrasiekamptente en tonele is ingerig, en wit duiwe, as simbool van vrede, is ná afloop van die plegtigheid vrygelaat.
Hobhouse is op 8 Junie 1926 in Londen oorlede. Haar as is op 27 Oktober 1926 in ’n nis by die Nasionale Vrouemonument in Bloemfontein geplaas.

Min mense weet dat Hobhouse Middelburg besoek en ná die Anglo-Boereoorlog talle bydraes tot die gemeenskap gelewer het.
Theo Ligthelm van die Middelburg Erfenisvereniging het tydens een van sy weeklikse bydraes ’n blik gegee op dié merkwaardige vrou se rol in Middelburg se geskiedenis.

Van Britse teenstander tot Middelburg-besoeker

Toe die Tweede Anglo-Boereoorlog in Oktober 1899 begin het, was Hobhouse 39 jaar oud. Sy het haar by die Britse radikale Liberale Party se teenkanting teen die oorlog geskaar, haar in die openbaar teen Britse beleid uitgespreek en sekretaris van die vrouetak van die Suid-Afrikaanse Versoeningskomitee geword.

Kort ná 6 Julie 1903 het Hobhouse per trein van Pretoria na Middelburg gereis. Sy het die middag by die stasie aangekom, waar ’n groot groep plaaslike vroue haar verwelkom het. Daarna is sy na die pastorie van ds. Alewyn Burger en sy vrou, Janie, geneem. Die pastorie was oorkant die Witkerk geleë, in wat vandag Walter Sisulustraat is.
Hobhouse het onthou hoe sy in die sitkamer ontvang is, waar sy en ’n groot groep vroue op regop stoele gesit het. Sy sou egter die breë, koel stoep verkies het.

Tydens dié besoek het sy onder meer gehoor van Anna van den Berg se herinneringe aan die vyf moeilike maande wat sy in 1901 deurgemaak het. Die gebeure in Julie van daardie jaar het veral ’n blywende indruk op haar gelaat.
J.F. Vercueil het ook vertel hoe sy, ondanks haar siekte, sleg behandel en na die oorvol eerste tydelike konsentrasiekamp gestuur is. Die kamp is in geboue oorkant die treinstasie gehuisves. Hierdie herinneringe is in die publikasie Stemme uit die Vrouekampe opgeteken.

Op Hobhouse se versoek het Theron haar laatmiddag na die konsentrasiekampbegraafplaas in Mineralia geneem. Vroue en kinders wat weens siektes, swak sanitasie en onvoldoende voorrade gesterf het, is daar begrawe. Hulle het by die terrein aangekom net toe die son sak en ’n volmaan opkom.
Hobhouse het rye kindergrafte opgemerk. Baie was slegs gemerk met stukkies papier in glasbottels waarop datums uit Julie 1901, ’n besonder dodelike maand, aangedui is.

Sy het ook die pers aandhemel beskryf, asook die naggloed en maanlig wat die lang, droë gras verlig het. Hierdie toneel het die onderwerp geword van ’n waterverfskildery wat sy geskilder het en wat vandag in die Anglo-Boereoorlogmuseum in Bloemfontein bewaar word.
Hobhouse het ná donker na die pastorie teruggekeer. Sy het Janie Burger beskryf as ’n ‘dierbare, tenger vrou’ wie se bleek voorkoms die trauma weerspieël het wat sy deurgemaak het.

Die swaarkry agter die pastoriemure

Die ruim pastorie het die militêre owerhede in Middelburg se oog gevang, en offisiere het herhaaldelik probeer om Burger uit die huis te kry. Sy was destyds swanger en het by sewe geleenthede geweier om na ’n onbekende bestemming te vertrek.
Sy is uiteindelik gedwing om te gaan nadat sy geweier het om haar man, die veldprediker van die distrikskommando, te oorreed om oor te gee. Burger en haar ses kinders is na Howick gestuur, waar al sewe in ’n tent gehuisves is.
Tydens hul afwesigheid is die pastorie deur weermagverpleegsters beset. Dit het ’n plek geword waar daar dikwels musiek gemaak en gedans is. Toe die gesin terugkeer, het hulle die huis in ’n vuil toestand aangetref.

Hoop en hulp vir Middelburg se weeskinders

Die volgende dag het Hobhouse die Middelburgse weeshuis besoek, wat deur ds. Burger en die voormalige kommandant Piet Trichard gestig is. Daar was 54 kinders, van wie ongeveer 18 albei ouers verloor het.
Sy het opgemerk dat die kinders dringend kouse nodig gehad het en genoeg geld agtergelaat sodat elke kind ’n paar kon kry.

Sy het ook gesien dat die seuns en dogters nie moedeloos was nie. Inteendeel, hulle het hulself met trots gedra, in die oortuiging dat hul ouers vir hul land gesterf het en dat hulle deel gehad het aan dié heldedaad.
Die besoek is afgesluit met wat Hobhouse as ’n uitgebreide rondte handdrukke beskryf het, aangesien elke kind, selfs die jongstes, verwag het om haar persoonlik te groet.

Vaardighede en nuwe geleenthede vir vroue

Hobhouse het plaaslike vroue ook aangemoedig om deel te neem aan ’n projek wat in Philippolis ontstaan het en waarin jong vroue vaardighede soos spin en weef aangeleer het.
Sy het die projek na ander sentrums uitgebrei om vroue, veral verarmde bywonervroue wat na die dorpe getrek het, met praktiese vaardighede toe te rus sodat hulle ’n inkomste kon verdien.

Hobhouse het gehelp om 27 skole vir spin, weef en kantwerk in die Oranje-Vrystaat en Transvaal te vestig. Om dié werk te ondersteun, het sy ongeveer 1 000 spinwiele, hoofsaaklik in Switserland, versamel en dit in 1906 na Suid-Afrika verskeep.
In Middelburg het die inisiatief later deur die Suid-Afrikaanse Vrouefederasie beslag gekry. Die federasie is op 19 Oktober 1904 in Pretoria gestig.

Janie het die Middelburg-tak in die gedenksaal op die terrein van HTS Middelburg gestig. Spinwerk was deel van die tak se praktiese aktiwiteite, hoewel daar nie ’n formele spinskool in Middelburg was nie.
Dit is onbekend hoeveel spinwiele Middelburg teen ongeveer 1907 ontvang het. Een wat aan die Middelburg-tak geskenk is, word egter in die Federasie-museum in Pretoria bewaar. Dit was waarskynlik een van die wiele wat deur Switserse huishoudings geskenk is.

’n Uitmergelende reis deur die Oos-Transvaal

Die besoek aan Middelburg was deel van Hobhouse se breër reis deur die Transvaalse platteland in die laat winter van 1903. Tydens dié reis het sy sowel plaaslike getuienisse as die fisieke gevolge van die oorlog opgeteken.
Van Middelburg af het Hobhouse saam met Gert Johan Wilhelm du Toit, die laaste landdros van Middelburg voor die oorlog, en ’n drywer na Stoffberg gereis. Hulle het in ’n ou koets, ’n sogenaamde “Victoria”, soos sy dit genoem het, gery. Vier koppige muile het die koets getrek.

By Wonderhoek het hulle op die plaas van Johannes Christoffel Schabort (1844-1939) uitgespan. Hobhouse het opgemerk dat die Britte al die vrugtebome afgekap het en dat die gesin nou in ’n tydelike skuilplek gewoon het.
Langs die roete het hulle by die ruïnes van verskeie afgebrande plaashuise verbygegaan. Namate die pad deur ’n sanderige, heuwelagtige gebied geloop het, het die muile gesukkel om vorentoe te beweeg.

Teen die einde van die dag het hulle die berge bereik, waarskynlik Bothasberg. Die afdraande was so gevaarlik dat Hobhouse voorgestel is om uit die koets te klim en agter dit aan te loop, ingeval die voertuig omslaan en teen die berg afrol.
Daardie aand het Hobhouse by die Haupt-gesin op Enkeldoorn, naby die huidige Stoffberg, oorgebly. Ds. Burger het vir Joseph Franciscus Haupt, ’n diaken, gevra om haar te huisves.

Omdat die gesin se groot kliphuis afgebrand is, het hulle in ’n stal gewoon. Toe Hobhouse haar medelye met Haupt oor sy verlies uitspreek, het hy geantwoord dat hy alles vir sy land gegee en sy plig met ’n skoon gewete nagekom het. Die mense wat sy huis afgebrand het, was dié wat spyt moes wees.

Hobhouse het aanvanklik aangebied om buite te slaap, wat groot ontsteltenis veroorsaak het. Anna Elizabeth Petronella Haupt het geantwoord dat sy, hoewel sy nie meer ’n groot huis of ruim kamers gehad het nie, steeds ’n groot hart gehad het en nie kon toelaat dat haar gas buite slaap nie.
Hulle het almal in die stal geslaap.

Met sonsopkoms die volgende oggend het Hobhouse die ruïnes van die plaashuis geskets. Toe sy terugkeer, het sy die gesin in die stal aangetref waar hulle gesange gesing en God vir kos, klere en skuiling gedank het.
Nadat sy verskeie weduwees in die distrik besoek het, het Hobhouse daardie middag, heel waarskynlik op 11 Julie 1903, na Roossenekal voortgereis.

Die gemeente het vir die nagmaal byeengekom en in waens en tente rondom die verwoeste kerk gekamp. As gas van Anna Magrietha van den Berg het Hobhouse ’n tent gekry wat spesiaal vir haar ingerig is.
Van den Berg, wat Hobhouse as ’n statige ou dame beskryf het, het vertel hoe sy aanvanklik in die Middelburgse kamp aangehou is voordat sy na Merebank, naby Durban, oorgeplaas is.

Van den Berg het Hobhouse later na die ruïnes van haar plaashuis op Witpoort vergesel. Haar herinneringe is in die publikasie Stemme uit die Vrouekampe opgeteken en maak hartseer leesstof.
Onder die plaaslike gevalle wat Hobhouse opgeteken het, was dié van die burger Stephanus Philippus Schutte, wie se vrou en een kind in die konsentrasiekamp gesterf het. Hy moes alleen na ses kinders onder die ouderdom van 14 omsien. Hy is tydens die oorlog gewond en het die gebruik van een arm verloor.

Van Roossenekal af het Hobhouse na Witpoort gereis. Daar het sy Britz, wat pas geboorte geskenk het, en haar negejarige dogter in ’n vensterlose skuur aangetref.
Britz se man was sonder geld en het na Dullstroom gereis in ’n poging om werk en kos te vind. Hobhouse het ’n bietjie rys in haar wa gehad, die enigste kos wat beskikbaar was, en dit by die dogter agtergelaat.
Sy het daarna na Dullstroom gereis. Daar het sy ook finansiële hulp aan veldkornet Taute verleen, wie se vrou hoogswanger was en wie se huis in puin gelê het. Hobhouse het vertel hoe die indrukwekkende veldkornet in trane uitgebars het toe hy haar hulp ontvang het.

In ’n brief wat sy op 14 Julie vanuit Belfast geskryf het, het Hobhouse verduidelik dat sy gehoop het om na Carolina en Ermelo te reis, maar dat geen perde of muile gevind kon word nie. Sy het gevolglik na Pretoria teruggekeer.
Die uitgebreide reis het ’n aansienlike tol op Hobhouse se gesondheid geëis. In briewe aan haar familie het sy vertel hoe sy per wa oor stowwerige paaie gereis het en slegs beperkte kos tot haar beskikking gehad het.

Nietemin het boeregemeenskappe herhaaldelik hul dankbaarheid uitgespreek. Hobhouse het liefdevol na Suid-Afrika verwys as ‘hierdie land van handdrukke’.
Haar ontmoetings tydens die reis het ’n breër verslag van naoorlogse verwoesting, veerkragtigheid en praktiese hulpverlening in die Oos-Transvaal opgelewer. Sy het in 1907 na Suid-Afrika teruggekeer.

’n Nalatenskap wat landsgrense oorskry

Swak gesondheid het haar in 1908 gedwing om na Engeland terug te keer. In 1913 het sy weer na Suid-Afrika gereis vir die onthulling van die Nasionale Vrouemonument in Bloemfontein. Weens haar verswakkende gesondheid kon sy egter nie verder as Beaufort-Wes reis nie.

Haar toespraak, wat namens haar gelewer is, het klem gelê op vergifnis, vroueregte, gelyke regte en die gevare van magsmisbruik.
Kort daarna het sy Mahatma Gandhi in Kaapstad ontmoet. Haar humanitêre strewe was nou verweef met haar pasifisme, en sy het Britse deelname aan die Eerste Wêreldoorlog teengestaan.

In 1921 het Suid-Afrikaners £2 300 ingesamel as erkenning vir Hobhouse se diens. Die geld is aan haar aangebied met die versoek dat sy dit gebruik om ’n beskeie woning aan die kus van Cornwall te koop.
Hoewel sy die aanbod aanvanklik van die hand gewys het, het sy dit uiteindelik aanvaar in die gees waarin dit geskenk is.