Op ’n plaas buite Middelburg in Mpumalanga lê daar ’n soort argief wat nie in boeke gevind word nie.

Dit is ’n dierebegraafplaas waar beendere van Afrikanerbeeste oor jare deur die wind en weer geslyp is. Tussen dié oorblyfsels soek die 73-jarige kunstenaar, Johanna Botha, bene waarin sy nuwe lewe kan blaas.

Van dié beendere is nou deel van ’n ongewone uitstalling wat tot vandag (25 September), in die Senotaafsaal by die Voortrekkermonument in Pretoria aangebied word. Die weeklange uitstalling, wat op 19 September begin het, vorm deel van die erfenisprogram rondom Erfenismaand.

Vir Botha is dit nie bloot afval of die oorblyfsels van dooie diere nie. Die beendere het vir haar deel geword van ’n groter ondersoek na Afrikaner-identiteit, geskiedenis, erfenis, verlies en die vraag oor hoe ’n mens ná ’n moeilike verlede vorentoe beweeg.

Die goue draad deur haar werk is eenvoudig: Herstel en hoop. “Die dooie beendere moet nuwe lewe kry,’’  sê sy.

Die keuse van die Senotaafsaal as ruimte vir die uitstalling gee dié idee ’n verdere historiese betekenis. Die uitstalling verbind Botha se werk met die Anglo-Boereoorlog en die nalatenskap daarvan, terwyl die beendere self volgens haar die verlies, sterflikheid, familieherkoms en standvastigheid van ’n gemeenskap versinnebeeld.

Maar Botha wil nie hê haar werk moet bloot as ’n politieke verklaring gelees word nie.

“Weet ons as Afrikaners nog wat ons plek in hierdie land is?” vra sy. “Hoe pas ons aan? Is ons Afrikaners, Afrikanerdom, Suid-Afrikaners, of Afrikaner-Suid-Afrikaners?”

Dit is ’n vraag wat sy nie met ’n eenvoudige antwoord probeer oplos nie. Haar belangstelling lê eerder in die ongemaklike ruimte tussen onthou en aanbeweeg.

Botha se reis na die kunswêreld het self eers later in haar lewe begin. Sy was ongeveer 66 toe sy besluit het om kuns te studeer. Sy het voor aftrede as oogkundige gespesialiseer, maar ná jare van werk en ma-wees wou sy haar eie ruimte en werklikheid verbreed. 

“Ek het kuns tot in matriek gehad en het deur die jare ’n bietjie met die verfkwas geëksperimenteer. Ek het toe besluit om deur Unisa te studeer, wat my blootgestel het aan ’n wye verskeidenheid kunsgenres en kunstenaars.“

Sy het probeer om twee jaar se werk in een jaar af te handel. “Jy is nooit te oud om iets nuuts te probeer nie,’’ sê sy.

Haar aanvanklike werk het gefokus op monumente, taal en simbole uit die Afrikanergeskiedenis. Sy het begin wonder hoeveel van die geskiedenis wat sy geken het, werklik volledig was.

Die ontdekking dat dieselfde gebeurtenis uit verskillende perspektiewe vertel kan word, het haar verder laat dink oor identiteit.

Haar eie geskiedenis is ook veel meer ingewikkeld as ’n eenvoudige verhaal van ’n Afrikanervrou wat in Suid-Afrika grootgeword het.

Van die plaas tot in wêreldstede 

Haar pa was in die diplomatieke diens en het by die destydse departement van inligting gewerk. Sy is in Duitsland gebore en het ’n deel van haar kinderjare in Kanada deurgebring. Tog was daar altyd ’n familieplaas.

As kind het sy selfs die vreemde kontras tussen die eenvoudige plaaslewe en internasionale stadslewe ervaar. Sy onthou hoe sy van ’n sloottoilet op die plaas na ’n luukse hotel in Kanada gegaan het.

Dié wisseling tussen wêrelde loop steeds deur haar werk. Die beendere waarmee sy werk, kom van die plaas af. Sommige het jarelank gelê voordat sy dit opgetel het. Sy kies bene wat reeds skoon is, steriliseer en was dit en begin dan met slypmasjiene en Dremel-gereedskap daaraan werk.

Sy boor, slyp en bou totdat ’n nuwe beeld ontstaan. Die proses self is deel van die betekenis. Wat eens deel van ’n lewende dier was, word eers ’n dooie oorblyfsel en daarna, deur Botha se hande, iets wat weer ’n verhaal kan vertel.

Die beeste self vertel ook ’n verhaal. Die familie het vroeër Afrikanerbeeste gehad voordat hulle na Borans oorgeskakel het. Botha is gefassineer deur die rol wat die geharde Afrikanerbees en -os eens in Suid-Afrika gespeel het voordat meganisasie die landbou verander het. Sy dink ook dat die Afrikanerbeesras aan die uitsterf is.

Een ou os het haar veral bygebly. “Ons is maar soos die gras. Ek en jy. Ons is soos die gras, en die gras gaan eendag oor ons groei,“ het sy vir hom gesê.

Bene word weer ’n storie 

Dit is dalk die eenvoudigste beskrywing van haar hele uitstalling: Die beendere is die oorblyfsels van iets wat was. Maar in Botha se hande word dit weer ’n storie.

Sy verbind dié beeld ook met die Bybelse verhaal in Esegiël van die droë beendere wat weer lewe kry. Vir haar is dit ’n simbool van herstel en nuwe lewe.

Maar die nuwe lewe waarvan sy praat, beteken nie dat die verlede vergeet moet word nie.

Botha is grootgemaak met verhale van ontbering uit die Anglo-Boereoorlog. Haar ouma het dié oorlog beleef en later steeds min kos gemors. Wanneer daar sous op haar bord was, het sy ’n stukkie brood gebruik om dit op te eet.

Vir Botha is dit ’n klein voorbeeld van hoe geskiedenis in alledaagse gewoontes kan voortleef.

Afrikaners het nie alles alleen opgebou nie

Tog wil sy ook die idee uitdaag dat Afrikaners Suid-Afrika alleen opgebou het.

Boerdery is volgens haar ’n goeie voorbeeld. ’n Plaas kan nie funksioneer sonder die mense wat saam met die boer werk nie. Dit is deel van die ongemaklike gesprekke oor arbeid, geskiedenis en die voorregte waarmee sommige mense grootgeword het.

Daarom gaan haar uitstalling volgens haar nie bloot oor Afrikaners wat terugkyk nie. Dit gaan oor wat met ’n erfenis gebeur nadat jy dit geërf het. “Ons kan ons geskiedenis onthou sonder om daarin vas te sit,’’ sê sy.

En dit is uiteindelik waar die beendere inkom. Iets wat dood is, word nie weer lewendig in die letterlike sin nie. Maar dit kan ’n nuwe betekenis kry. Dit kan mense laat vrae vra. Dit kan ’n gesprek begin.

Dit is wat Botha hoop haar kuns in die Senotaafsaal doen.

Die uitstalling sluit vandag, maar die vraag wat sy daarmee stel, is groter as die uitstalling self: Wat doen ’n mens met die verlede wat jy geërf het?

Vir Botha is die antwoord nie om dit te vernietig of daaraan vas te kleef nie. Dit is om dit te verstaan, iets daaruit te leer en uiteindelik iets nuuts daaruit te maak. “Ons herstel, ons hoop en ons werk saam.’’

Breaking news at your fingertips… Follow Caxton Network News on Facebook and join our WhatsApp channel.

Nuus wat saakmaak. Volg Caxton Netwerk-nuus op Facebook en sluit aan by ons WhatsApp-kanaal.