Die historiese horlosie van die Ou Raadsaal op Kerkplein in Pretoria slaan weer ná dekades se stilte. Die klokke word uiteindelik weer over die plein gehoor nadat ’n omvattende restourasieprojek deur die Pretoria Erfeniskomitee van stapel gestuur is.

Die projek, wat reeds langer as agt maande duur, word deur die Erfeniskomitee befonds en deur die horlosiehersteller Louis Nel en sy seun, Ruan, uitgevoer, berig die Pretoria Rekord.

’n Langgekoesterde droom vir Kerkplein

Vir Sakkie du Plooy, voorsitter van die Erfeniskomitee, is die herstel van die bekende horlosie en die gebeier van die klokke die verwesenliking van ’n droom wat jare lank gekoester word.

“Ons wil graag Kerkplein weer laat herleef, en om die horlosie weer te laat werk sodat die klokke die tyd aankondig, was deel van daardie droom.

“Ek het amper al vir mense gesê as die horlosie weer tyd hou en die klokke slaan, kan ek maar gaan. Só groot was my hartsbegeerte om dit weer aan die gang te kry,” vertel hy.

Volgens Du Plooy is die projek deel van ’n groter poging om toerisme terug te bring na Pretoria se historiese middestad.

“Ons wil hê toeriste moet terugkom na die middestad. Die toerbusse kom nie meer soos vroeër na die plein nie. Hulle ry dikwels deur Pretoria en om die plein sonder om uit te klim, en dan deur na Johannesburg. Ons is die hoofstad van die land en Kerkplein behoort een van die belangrikste toeristebestemmings in die land te wees.”

Die simboliek van die stilte

Hy sê die stilte van die klokke op Kerkplein is simbolies van die uitdagings wat die gebied oor die jare ervaar het.

“Die Ou Raadsaal-horlosie en -klokke was vir 30 jaar stil. Die naaste klok wat nog gelui het, was by Oom Paul Kruger se kerk. Die stadsaal se klokke lui ook nie. Die hele omgewing kan hierdeur weer lewe kry.”

Die historiese kerk wat met oudpresident Paul Kruger verbind word, is die Gereformeerde Kerk Pretoria, wat op die hoek van Kerk- en Potgieterstraat in Pretoria-Wes geleë is.

Du Plooy sê die Erfeniskomitee heeft reeds ’n jaar gelede begin fondse insamel om die restourasie van die horlosie en klokke moontlik te maak.

Die geskiedenis van die JB Joyce & Co-horlosie

Hoog bo die plein het Louis Nel en sy seun, Ruan, die afgelope maande gewerk om die meer as 130 jaar oue JB Joyce & Co-horlosie weer funksioneel te maak.

Die Ou Raadsaal is deur die Nederlandse argitek Sytze Wierda ontwerp. Bouwerk het in 1889 begin, en die gebou is in Desember 1891 voltooi. Die horlosie is in dié tydperk in die toring aangebring. Die horlosie self is in 1893 voltooi, en vier klokke is in 1894 in die toring geplaas. Al vier hierdie klokke bevat historiese inskripsies in Nederlands.

Sakke vol voëlmis en dekades se stof

“Die skoonmaakproses alleen was ’n lang proses,” vertel Nel. “Ons het vier vloere van bo na onder vuilgoed uit die toring afgedra. Daar was agt sakke vol voëlmis wat uitgehaal moes word. Dit was ongelooflik hoeveel stof ook oor die jare opgebou het.”

Die horlosie is geleë in die Ou Raadsaal se toring reg bo die hoofingang aan die suidekant van Kerkplein. Die toring word gekroon deur ’n standbeeld wat dikwels as Minerva (die Romeinse godin van wysheid van oorlog) of as ’n vryheidsbeeld geïdentifiseer word.

Volgens Nel het die horlosie en klokke die tekens van jare se verwaarlosing gedra. Die herstelwerk verg gespesialiseerde kennis.

“Dit is nie gewone herstelwerk nie. Dit is spesiale werk wat op ’n spesifieke manier gedoen moet word. Elke onderdeel moet versigtig skoongemaak en herstel word.”

Die koste van die projek word op tussen R60 000 en R70 000 beraam.

Passie vir historiese tydstukke

“Ons hartsbegeerte was om die horlosie en klokke te laat herleef en dit is nou bereik, maar ons het nog baie werk om te doen om dit volhoubaar te maak. Ons het al historiese kerkhorlosies herstel, onder meer die Ooskerk se horlosie, maar hierdie een is besonders, omdat dit so deel van Pretoria se geskiedenis is.”

Vir Nel was die mees emosionele oomblik toe die klokke onlangs weer die eerste keer deur Pretorianers gehoor is.

“’n Inwoner wat verbygestap het, het onlangs gesê die laaste keer wat hy die klokke gehoor het, was toe hy nog ’n kind was.”

Nel se liefde vir horlosies strek oor dekades. “My huis hang vol horlosies. My vrou sê my horlosies het die huis oorgeneem.”

Sy seun Ruan het die passie by hom geërf. “Ek het als jong seun ’n liefde vir horlosies ontwikkel. Vandag is dit meer as werk. Dit is ’n passie,” vertel hy.

Die klank van Paul Kruger se Pretoria

Vir hom is die Ou Raadsaal-horlosie een van die belangrikste historiese tydstukke in die stad. Hy verduidelik die horlosie was oorspronklik ontwerp om op spesifieke tye te slaan.

“Dit het sesuur soggens, twaalfuur die middag en weer sesuur saans geslaan. Dit het saamgeval met parades en die wisseling van wagte,” vertel Ruan.

Die klok was destyds deel van die daaglikse lewe van Pretoria se inwoners.

“Daar was nie groot geboue nie. Daar was nie teerpaaie nie. Jy het perde gehoor en jy het die horlosie gehoor. Mense kon die gelui oor groot afstande hoor. Selfs glo tot in Montana! Dit was deel van die klank van Paul Kruger se Pretoria.”