Loskopvallei-geskiedenis: Klein besproeiingskemas het weg vir Loskopdam gebaan
Dekades voordat Loskopdam gebou is, het klein besproeiingskemas reeds die landbou-ontwikkeling van die Loskopvallei aangevuur.
Hoewel Loskopdam vandag as die hart van die Loskopvallei se landboubedryf beskou word, was dit nie die eerste besproeiingsprojek wat die streek se ontwikkeling aangevuur het nie. Reeds dekades voordat die dam se konstruksie in 1934 begin het, het pionierboere die potensiaal van die Olifantsriviervallei raakgesien en kleiner besproeiingskemas gevestig wat uiteindelik die grondslag vir die Loskop-besproeiingskema gelê het.
Die eerste boere in die vallei
Die geskiedenis van die Loskopvallei strek terug tot die 1840’s toe Voortrekkers hulle in die Kruisriviervallei, naby die huidige Loskopdam, gevestig het.
Die eerste plase in die Olifantsriviervallei, waaronder Laersdrift en Kalkfontein, is reeds in 1886 uitgepen. Destyds het boere hoofsaaklik droëlandkoring verbou.
Ontwikkeling in die gebied was egter stadig. Malaria en veesiektes soos Ooskuskoors het die vestiging van permanente gemeenskappe bemoeilik. Eers teen die begin van die twintigste eeu het meer boere gedurende die wintermaande met hul vee vanaf die Hoëveld na die Olifantsriviervallei getrek. Met verloop van tyd het hulle langer gebly totdat baie hulle permanent in die gebied gevestig het, veral tussen 1917 en 1924.
Die ontstaan van klein besproeiingskemas
’n Belangrike mylpaal is in 1917 bereik toe die eerste privaat dam in die streek op die plaas Rooikraal met regeringshulp voltooi is.
Die invloed van besproeiing was merkwaardig. Waar die plaas voorheen sowat 150 sakke koring per jaar gelewer het, het die opbrengs na ongeveer 8 000 sakke per jaar gestyg.
Hierdie sukses het ander boere geïnspireer om soortgelyke projekte aan te pak. Teen ongeveer 1925 is verskeie klein besproeiingskemas ontwikkel wat van keerwalle en waterpompe uit die Olifantsrivier gebruik gemaak het.
Hieruit het die Hereford-besproeiingsraad ontstaan om ’n gebied van ongeveer 2 140 hektaar, sowat 10 kilometer stroomaf van die huidige Loskopdam, te bedien.
Die voorgestelde Hereford-skema het die verbetering van die afleidingskeerwal by Kameeldoring en die bou van ’n 41 kilometer lange kanaal tot by die Mosesrivier ingesluit. Nadat die Landbank ’n lening van R70 000 toegestaan het, het werk in 1928 onder toesig van die Departement van Besproeiing begin. Die projek is in 1930 voltooi.
Karel Schoeman se pionierswerk
Een van die eerste boere wat ’n blywende invloed op die ontwikkeling van die streek gehad het, was Karel Schoeman, vader van Hendrik Schoeman en oupa van Callie Schoeman van Moosrivier.
Reeds in 1918 het Karel die plaas langs die Moosrivier vir weiding gebruik. In 1930 het hy op Moosrivier die uitlaatwerk in die Olifantsrivier gebou wat later ’n belangrike deel van die Hereford-besproeiingskema sou vorm.
Hierdie ontwikkeling het boere in staat gestel om hul lande voor te berei vir die verbouing van die eerste tafeldruiwe in die destydse Transvaal.
Volgens oorlewering het Karel tydens een van sy ossewareise na Bronkhorstspruit, waar hy sy produkte by die enigste handelaar in die omgewing verkoop het, besluit om ’n boerekoöperasie te stig omdat hy ontevrede was met die handelaar se optrede.
Kort daarna het boere in die Loskop-omgewing ’n versoek aan die Besproeiingskomitee gerig wat uiteindelik gelei het tot die aanbeveling in 1933 dat Loskopdam gebou moet word.
Ondersoek na ’n groter besproeiingskema
Die moontlikheid van ’n groter besproeiingskema by Loskop is reeds vroeg oorweeg.
In 1929 het die Minister van Besproeiing die Besproeiingskommissie opdrag gegee om die haalbaarheid van die Loskop-besproeiingskema te ondersoek.
Die kommissie het aanvanklik aanbeveel dat die Hereford-skema en ander privaat besproeiingsprojekte verder bestudeer word voordat ’n groter projek goedgekeur word.
Teen 1933 is topografiese en grondopnames van die voorgestelde dambekken voltooi. Verskeie verslae oor die sukses van gewasse onder die Hereford-skema het gevolg, waarna ’n spesiale subkomitee van die kabinet aanbeveel het dat die projek aan die Parlement voorgelê word.
Interessant genoeg is die skema reeds op die regering se leningsbegroting vir 1934/35 geplaas voordat finale aanbevelings van die kommissie ontvang is. Die geraamde koste van die projek was destyds £1,5 miljoen.
Die konstruksie van Loskopdam op die plase Loskop en Vergelegen het in 1934 begin en het een van Suid-Afrika se belangrikste besproeiingsprojekte ingelui.
Help ons om die Loskopvallei se geskiedenis te bewaar
Hoewel baie van die Loskopvallei se geskiedenis met verloop van tyd verlore gegaan het, leef talle verhale steeds voort deur mondelinge oorlewering, familiegeskiedenisse en historiese publikasies.
Die Observer Daller se doel is om hierdie verhale te versamel en te bewaar sodat toekomstige geslagte steeds kan kennis neem van die mense, uitdagings en gebeurtenisse wat die Loskopvallei help vorm het tot die streek wat dit vandag is.
In die volgende artikel sal die Observer Daller meer fokus op die geskiedenis en konstruksie van Loskopdam.
Die Observer Daller nooi inwoners, families en geskiedenisentoesiaste uit om deel te word van hierdie projek om die Loskopvallei se ryk geskiedenis te bewaar.
Indien jy oor ou foto’s, dokumente, familieverhale, interessante staaltjies of enige geskiedkundige inligting oor Groblersdal, Marble Hall, die Loskopvallei of omliggende gebiede beskik, word jy aangemoedig om dit met die Observer Daller te deel.
Persone wat geskiedenis, verhale of staaltjies van ons dorp se geskiedenis wil deel, kan die Observer Daller kontak by news@daller.co.za of 082 575 7016. Alle bydraes, groot of klein, kan waardevolle stukke van die Loskopvallei se geskiedenis help bewaar vir toekomstige geslagte.
