VANDERBIJLPARK – Die Departement van Binnelandse Sake het sy direktief oor die ontvangs van asielaansoeke teruggetrek nadat vlugtelingontvangskantore oorweldig is en geweld tydens anti-immigrasiebetogings in Soweto en Durban uitgebreek het. Intussen word daar op sosiale media vir ’n shutdown in die Vaaldriehoek gevra, maar die besonderhede van die plaaslike oproep kon nog nie onafhanklik bevestig word nie.

Die departement se direkteur-generaal het op 9 Oktober aangekondig dat die direktief, wat op 28 September uitgereik is, teruggetrek word. Volgens die departement het die implementering daarvan binne dae tot ernstige probleme gelei, met ontvangskantore wat oorweldig is, amptenare se veiligheid wat in gevaar gekom het en kommer oor openbare orde.

Die direktief het gevolg op ’n uitspraak van die Grondwethof op 7 Julie in die saak tussen die Scalabrini Centre van Kaapstad en die minister van binnelandse sake. Die hof het sekere bepalings van die Wet op Vlugtelinge ongrondwetlik verklaar omdat dit mense toegang tot die asielproses kon ontsê weens prosedurele oortredings.

Die direktief het vlugtelingontvangskantore opdrag gegee om aansoeke te ontvang van mense wat om asiel wou aansoek doen, ook dié wat Suid-Afrika onwettig binnegekom het.

Binnelandse Sake het verduidelik dat die direktief ’n administratiewe besluit van die direkteur-generaal se kantoor was en sonder die minister of ander politieke ampsdraers se kennis uitgereik is. Die departement gaan nou ’n nuwe prosedure ontwikkel om aan die hofbevel te voldoen.

Die terugtrekking beteken nie dat die Grondwethof se uitspraak verval het nie. Dit verleen ook nie outomatiese vlugtelingstatus of permanente verblyfreg aan ongedokumenteerde buitelandse burgers nie. Die uitspraak handel oor toegang tot die asielproses; elke aansoek moet steeds volgens die toepaslike regsvereistes beoordeel word.

Die spanning oor immigrasie is nie nuut in die Vaaldriehoek nie. In Februarie 2017 is daar in Sedibeng Ster berig oor huise van immigrante in ’n woongebied van Vereeniging wat aan die brand gesteek is te midde van ’n vlaag xenofobiese geweld in Gauteng.

In Oktober 2024 het die situasie in Sharpeville versleg toe inwoners geëis het dat buitelandse sake-eienaars hul winkels sluit en die gebied verlaat. Sedibeng Ster het op 17 Oktober berig oor plundering van winkels en ’n plaaslike sakeman wat doodgeskiet is. Die polisie het destyds gesê dit is nie bekend of die skietvoorval verband gehou het met die konflik tussen plaaslike en buitelandse winkeleienaars nie.

In Julie vanjaar het inwoners weer teen buitelandse sake-eienaars betoog. Op 7 Julie is verskeie winkels in Vanderbijlpark tydens ’n optog gesluit terwyl amptenare dokumente nagegaan het. Volgens Sedibeng Ster is ongeveer agt winkels gesluit en is verskeie winkeleienaars se immigrasiedokumente vir verifikasie nagegaan.

Op 24 Julie het ’n betoging teen buitelandse sake-eienaars in Vereeniging gewelddadig geraak. Vaalweekblad het berig dat betogers en sake-eienaars mekaar met klippe bestook het, paaie met brandende buitebande versper is en vensters van voertuie en winkels beskadig is voordat die polisie ingegryp het.

Op 17 Augustus is die toegang tot die Sedibeng-distriksmunisipaliteit se kantore in Vereeniging tydens ’n betoging versper. Volgens Sedibeng Ster het betogers beswaar gemaak teen wat hulle as voorkeurbehandeling van buitelandse sake-eienaars beskou het.

Die plaaslike voorvalle toon dat spanning oor immigrasie en buitelandse sakebedrywighede reeds lank in die streek voorkom. Dit is egter belangrik om tussen vreedsame protes teen beweerde immigrasie-oortredings en geweld of intimidasie teen mense op grond van hul herkoms te onderskei.

Die jongste oproepe op sosiale media vir ’n shutdown kom te midde van dié spanning. Dit is nog nie duidelik wie agter die plaaslike oproep sit, wanneer die beplande optrede moet plaasvind of presies wat daarmee beoog word nie.

Binnelandse Sake het nog nie die besonderhede van die nuwe prosedure vir asielaansoeke bekend gemaak nie. Die departement moet nou ’n werkbare manier vind om die Grondwethof se bindende uitspraak uit te voer.