Kunsmatige intelligensie bestaan dalk in die “wolk”, maar agter elke KI-antwoord, beeld en berekening sit groot datasentrums wat enorme hoeveelhede rekenaarkrag, elektrisiteit en verkoeling benodig.
Namate Suid-Afrika vinnig sy posisie as ’n datasentrum- en AI-spilpunt in Afrika uitbrei, ontstaan ’n belangrike vraag: hoeveel water gaan dié digitale groei uiteindelik kos?
’n Wydverspreide bewering is dat tot 75% van die water wat datasentrums vir verkoeling gebruik, nooit na die oorspronklike bron terugkeer nie. Dié syfer moet egter met omsigtigheid hanteer word. ’n Studie oor datasentrums in die Potomac-rivierbekken in die VSA het ’n verbruiksyfer van 75% vir direkte verkoeling gebruik. Dit verwys na water wat onttrek word en hoofsaaklik deur verdamping verlore gaan. Dit is dus nie ’n universele syfer vir alle datasentrums nie.
Daar is ook ’n tweede, minder sigbare watervoetspoor: die water wat nodig is om die groot hoeveelhede elektrisiteit op te wek wat datasentrums gebruik.
Volgens die Verenigde Nasies se Universiteit het datasentrums wêreldwyd in 2025 na raming sowat 4,5 triljoen liter water indirek verbruik deur die opwekking van die elektrisiteit wat hulle benodig. Teen 2030 kan dié syfer tot 9,3 triljoen liter styg. Dié toename hou verband met ’n verwagte verdubbeling in datasentrums se wêreldwye elektrisiteitsverbruik, van 448 TWh tot 945 TWh.
Suid-Afrika is reeds deel van dié groei.
Johannesburg en Ekurhuleni huisves groot datasentrums van maatskappye soos Teraco, Africa Data Centres, Vantage en Equinix. Teraco se JB4-datasentrum by Bredell het ná ’n uitbreiding van 30 MW in 2025 tot 50 MW se kritieke IT-kapasiteit gegroei. Die fasiliteit is ontwerp om hoëdigtheid-rekenaarkrag, insluitend AI, te ondersteun.
Ironies genoeg probeer Suid-Afrika se nuwer datasentrums juis om hul direkte waterverbruik te beperk. Teraco sê sy fasiliteite het in 2024 gemiddeld slegs 0,05 liter water per kilowatt-uur IT-energie gebruik. Nuwe fasiliteite maak ook gebruik van geslote-lus- en vryelugverkoeling. Africa Data Centres sê soortgelyke waterbesparende tegnologie word toegepas.
Die groter vraag is dus nie bloot hoeveel water binne ’n datasentrum gebruik word nie. Dit gaan ook oor hoeveel water die bedryf se totale energie- en infrastruktuurvoetspoor vereis.
Dié vraag is veral belangrik in Gauteng. Die Geïntegreerde Vaalrivierstelsel voorsien water aan 46% van Suid-Afrika se ekonomie en 33% van sy bevolking. Die stelsel staan reeds onder toenemende langtermyn-druk.
Namate datasentrums en AI-infrastruktuur verder uitbrei, behoort Suid-Afrika dus nie net te vra hoeveel elektrisiteit dié bedryf gaan benodig nie. Ons moet ook vra: hoeveel water sal daarvoor nodig wees? Waar kom dié water vandaan? Hoeveel daarvan word verbruik? En wie kry voorkeur wanneer water skaars raak?
Die AI-rewolusie is reeds hier. Die vraag is of Suid-Afrika se waterbeplanning gereed is daarvoor.
