Die dood van ’n 37-jarige atleet tydens die Kaapsehoop-marathon die afgelope naweek, tesame met waarskuwings oor ’n besonder warm somer, plaas die gesondheid en veiligheid van langafstandatlete opnuut onder die soeklig. Met die Sedibeng-marathon wat op 13 Desember in Vereeniging plaasvind, word atlete in die Vaaldriehoek daaraan herinner dat selfs goeie fiksheid nie noodwendig beskerming teen ernstige hartprobleme of hitteverwante siektes bied nie.

Antonie van Zijl (37) het Saterdag 7 November tydens die 21 km-wedloop by Kaapsehoop in Mpumalanga ineengestort. Noodpersoneel het sowat 45 minute lank probeer om hom by te bring, maar hy is op die toneel dood verklaar. Die oorsaak van sy dood is nog nie bevestig nie.

Die voorval laat opnuut vrae ontstaan oor waarom oënskynlik gesonde en fikse mense soms tydens langafstandwedlope ineenstort en sterf.

Dit kom boonop op ’n tydstip waarop die Suid-Afrikaanse Weerdiens waarsku dat El Niño-toestande waarskynlik hoër as normale temperature en minder reën gedurende die komende somer sal meebring.

Die Sedibeng-marathon word Sondag 13 Desember vanaf 05:30 by die Vaal-skouterrein in Vereeniging aangebied. Atlete kan aan wedlope van 42,2 km, 21,1 km, 10 km en 5 km deelneem. Die marathon dien ook as kwalifiserende wedloop vir die Comrades- en Twee Oseane-marathon.

Hoewel dit nog te vroeg is om die weersomstandighede vir dié spesifieke dag te voorspel, kan buitengewone hitte ernstige gevolge vir deelnemers inhou.

’n Omvattende Amerikaanse studie wat in Maart 2025 in die mediese vaktydskrif JAMA gepubliseer is, het byna 29,3 miljoen deelnemers aan marathons en halfmarathons tussen 2010 en 2023 ondersoek.

Gedurende dié tydperk is 176 gevalle van skielike hartstilstand aangeteken, waarvan 59 noodlottig was.

Mans het ’n aansienlik groter risiko as vroue gehad, terwyl hartstilstand meer algemeen tydens volle marathons as halfmarathons voorgekom het.

Die navorsers het ook bevind dat die voorkoms van hartstilstand tussen 2020 en 2023 toegeneem het, hoewel die risiko oor die voorafgaande twee dekades betreklik stabiel gebly het.

Dit beteken egter nie dat daar reeds bewys is dat al hoe meer marathonatlete wêreldwyd sterf nie. Trouens, die Amerikaanse navorsing toon dat die kans om ’n hartstilstand tydens ’n wedloop te oorleef, aansienlik verbeter het.

Een van die grootste gevare is ongediagnoseerde hartsiektes.

By atlete ouer as 35 jaar speel vernoude kransslagare ’n toenemend belangrike rol. Dit is moontlik om gereeld te oefen, marathons te voltooi en steeds hartprobleme te hê sonder om daarvan bewus te wees.

By jonger atlete kan oorerflike harttoestande en versteurings van die hart se elektriese ritme gevaarlike komplikasies veroorsaak.

Ontsteking van die hartspier, bekend as miokarditis, wat soms ná ’n virusinfeksie voorkom, kan ook ernstige hartritmesteurings veroorsaak.

Kenners waarsku verder dat intense inspanning, veral wanneer iemand siek is of nog van ’n infeksie herstel, gevaarlik kan wees.

Daar moet egter onderskei word tussen ’n hartaanval, wanneer bloedvloei na die hartspier belemmer word, en hartstilstand, wanneer die hart skielik ophou om bloed doeltreffend te pomp. Nie elke atleet wat tydens ’n wedloop ineenstort, het noodwendig ’n hartaanval gehad nie.

Die verwagte warm somer kan die risiko van hitte-uitputting, hitteberoerte en ontwatering tydens langafstandwedlope verhoog.

Wanneer die liggaam nie meer voldoende kan afkoel nie, kan die liggaamstemperatuur gevaarlik styg. Hitteberoerte is ’n mediese noodgeval wat tot orgaanskade en selfs die dood kan lei.

Atlete wat teen ’n hoë tempo hardloop, onvoldoende by warm toestande aangepas is of waarskuwingstekens ignoreer, kan besonder kwesbaar wees.

Te veel water kan egter ook gevaarlik wees. Oormatige vloeistofinname tydens lang wedlope kan die natriumvlak in die bloed laat daal en ’n lewensgevaarlike toestand, bekend as hiponatremie, veroorsaak.

Atlete moet daarom hul vloeistofinname by die weersomstandighede, oefenintensiteit en individuele behoeftes aanpas.

Atlete moet onmiddellik ophou hardloop indien hulle borspyn, onverklaarbare asemnood, erge duiseligheid, floute of hartkloppings saam met duiseligheid ervaar.

Verwarring, swak koördinasie en ineenstorting tydens warm weer kan op ernstige hitteverwante siekte dui en vereis dringende mediese hulp.

Veral atlete ouer as 35 jaar, en diegene met hoë bloeddruk, diabetes, hoë cholesterol of ’n familiegeskiedenis van vroeë hartsiektes, behoort hul kardiovaskulêre risiko met ’n dokter te bespreek voordat hulle aan veeleisende langafstandwedlope deelneem.

Atlete moet ook versigtig wees met stimulerende aanvullings en sogenaamde pre-workout-produkte wat groot hoeveelhede kafeïen of ander stimulante bevat.

Die gebruik van pynstillers soos ibuprofen tydens lang wedlope, veral wanneer ’n atleet ontwater is, kan die risiko van nierprobleme verhoog.

Goeie voorbereiding, voldoende herstel, geleidelike aanpassing by warm weer en ’n verantwoordelike wedlooptempo bly belangrike voorsorgmaatreëls.

Die Amerikaanse studie het verder bevind dat vinnige hartmassering en die beskikbaarheid van outomatiese eksterne defibrillators (AED’s) ’n belangrike rol speel om lewens ná hartstilstand te red.

Met die Sedibeng-marathon net meer as ’n maand weg, is die boodskap aan atlete eenvoudig: Ken jou liggaam, moenie waarskuwingstekens ignoreer nie en onthou dat selfs die fiksste hardloper nie immuun teen ’n mediese noodgeval is nie.